حکیم خیامی نیشابوری، ریاضیدان ممتاز

یادداشت مهمان، سیّد حجّت الحق حسینی: اخترفیزیکدان بودن، اهل نیشابور بودن، و علاقه به تاریخ علم و سال‌ها فعالیت پژوهشی و آکادمیک؛ به خیّام‌شناسی نگارنده منجر شد؛ که حاصلش تاکنون ۴ جلد کتاب و ۱۰ مقاله به زبان‌های فارسی، انگلیسی، عربی و فرانسوی بوده است و البته انجام امور طرح ریزی، حمایت علمی و کارهای اجرایی کنگره بین‌المللی بزرگداشت نهصدمین سالگرد وفات حکیم عمر خیّام نیشابوری در تاریخ ۳۰-۲۸ اردیبهشت ۱۳۷۹ش. در شهر نیشابور که از سوی کمیسیون ملّی یونسکو در ایران برگزار شد. همچنین پژوهش «کتاب‌شناسی جامع حکیم عمر خیّامی نیشابوری» با بیش از ۴۰۰۰ مدخل کتاب‌شناختی و بیش از ۴۵ زبان جهانی، متمرکز است و پژوهش‌های تاریخ علم با تخصّص «ریاضیّات و نجوم دوره ایران اسلامی» در دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدّین طوسی در حال انجام است که با توفیق‌های ملّی و بین‌المللی همراه بوده است.

یادداشت «حکیم خیّامی نیشابوری: ریاضیدان ممتاز» ادای دین و یادکردی است از استادم پروفسور تقی فاطمی؛ دانش‌مردی ماندگار ریاضی از دیار اصفهان. سیّد حجّت الحق حسینی، دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدّین طوسی و خانه ریاضیّات نیشابور.

نخستین روایت

عمر خیّامی معروف به عمر خیّام و ملقّب به «حجّت الحق»، از بزرگترین ریاضیدانان و منجّمان اسلامی در نیمه دوّم سده پنجم و ربع اوّل سده ششم و یکی از نوابغ و مفاخر بزرگ علمی ایران است. در خانواده‌ای نیشابوری به دنیا آمد و در همانجا تعلیم و تربیت یافت. (قربانی، ۳۲۵:۱۳۷۵)

اوّلین یادکرد تاریخی از ایشان با لقب «امام ابوحفص عمر الخیّامی» به قلم دانشمند مؤثّر مبرَّز به نام عبدالرّحمان خازنی در کتاب «میزان الحکمه» در سال ۵۱۵ق. آمده است. (رضازاده ملک، ۱۷:۱۳۷۷) او، ستاره‌شناس، مهندس مکانیک و فیزیکدان برجسته‌ای بود که در مرو پرورش یافت و ریاضیّات و فلسفه آموخت. آثار او، «زیج معتبر سنجری» و «میزان الحکمه» شناخته شده هستند. درکتاب «میزان الحکمه» که موضوع آن فیزیک و مکانیک است؛ درباره وزن کردن و ساختن ترازوهای گوناگون بحث شده است. (حسینی، ۳۲۹:۱۳۹۰) خازنی در اصفهان همکار خیّامی بود. این لقب، نشان‌دهنده اوج احترام علمی و اجتماعی و فرهنگی به حکیم خیّامی نیشابوری بوده است.

ما در این یادداشت علمی، به طور مستقیم به بازشناخت آثار ریاضیّاتی حکیم خیّامی می پردازیم. نکته مهم آن است که بدانیم ایشان، چکاد بلند خلّاقیّت علمی درخشان در تمدّن ایرانی، اسلامی است. شکوفایی این نبوغ پرفروغ در شهر اصفهان و در سایه سار آرامش و امنیّتی است که برای حضرتش فراهم شد.

تاریخ‌نگار نامدار، جناب جورج سارتن در کتاب ارجمند خود، «مقدّمه بر تاریخ علم» می‌نویسند: «بر طبق تحقیقات و نظر محقّقان، خیّامی خاصّه در علم جبر، یکی از بزرگترین ریاضیدانان است. این رأی ناشی از این است که در تاریخ ریاضیّات، حکیم خیّامی اوّلین کسی است که به تحقیق منظّم علمی در معادلات درجه‌های اوّل، دوم و سوم پرداخته و طبقه بندی تحسین آوری از معادلات داده است. (حسینی، ۳۰:۱۳۸۴)

آثار ریاضی حکیم خیّامی نیشابوری

الف) الرّساله فی البراهین علی مسائل علم الجبر و المقابله

این کتاب، مهم‌ترین اثر ریاضی ایشان است. از این رساله ۷ نسخه خطّی در جهان شناخته شده است. در ۱۷۲۴م. دانشمند هلندی، ژرارد میرمن، ضمن کتاب‌های دست‌نوشت اهدایی شخصی به نام وارنر به کتابخانه عمومی شهر لایدن، نسخه‌ای عربی در موضوع علم جبر کشف کرد و آن را در کتابش با عنوان «Specimen Calculi Fluxio Nalis» معرّفی کرد. در ۱۷۵۸م. ژان اتین مونتوکلا در جلد اول کتاب «تاریخ ریاضیّات» نیز به این کشف و معرّفی نسخه پرداخت. در ۱۸۴۳م. لویس سدّیو، پاره‌ای از یک نسخه دست‌نوشت در علم جبر، در کتابخانه سلطنتی آن زمان که بعدها به کتابخانه ملّی پاریس نامور شد؛ کشف کرد که موضوعش شباهت تمامی با موضوع نسخه کشف شده در کتابخانه لایدن داشت و در ضمن مقاله‌ای که در صفحه‌های ۱۳۶-۱۳۰ جلد ۱۳ یادداشت‌ها و مطالب مستخرج از نسخه‌های دست‌نوشت کتابخانه سلطنتی مندرج است؛ تفصیلات بیشتری درباره این نسخه آورد. به دنبال انتشار مقاله سدّیو، گاسپار مونژ در کتابش با عنوان «نظر تاریخی در باب بسط و تکامل هندسه» به استناد سخن سدّیو کتاب خیّامی را از لحاظ تاریخ ریاضی مهم دانست. در همین زمان‌ها، گولیلمو لیبری نسخه کامل نفیس خوش خطّی از این کتاب را در کتابخانه سلطنتی پاریس یافت. در ۱۸۵۱م. فرانتس وپکه، متن عربی آن را بر پایه نسخه‌های شماره ۱۱۳۶ و شماره۱۱۰۴کتابخانه پاریس و نیز نسخه شماره ۱۴ کتابخانه لایدن همراه با ترجمه فرانسوی‌اش در پاریس منتشر کرد. در ۱۹۳۱م. ترجمه انگلیسی آن بر پایه نسخه‌ای که دیوید اسمیت در ۹۹ صفحه داشت با عنوان «The Algebra of Omar Khayyam» به کوشایی داود س. قیصر در نیویورک به چاپ رسید. در ۱۳۱۷ش. متن عربی و ترجمه فارسی بر پایه چاپ وپکه، به همّت دکتر غلامحسین مصاحب به نام «جبر و مقابله خیّام از سه هزار سال قبل از میلاد تا زمان خیّام» در تهران انتشار یافت.

در ۱۹۵۰م. ترجمه انگلیسی دیگری از جبر و مقابله خیّامی به کوشایی وینتر و عرفات در صفحه‌های ۲۸-۲۷ شماره اوّل جلد شانزدهم مجلّه انجمن همایونی آسیایی بنگال منتشر شد. در ۱۹۵۳م. ترجمه روسی کتاب به اهتمام روزنفلد و یوسشکویچ در ضمن جلد ششم مجموعه «تحقیقات تاریخ ریاضیّات» در مسکو انتشار یافت. در ۱۳۳۹ش. ویرایش جدیدی از همین کتاب همراه ترجمه رساله دیگری از خیّامی به اهتمام غلامحسین مصاحب در تهران به چاپ رسید.

در ۱۹۶۲م. عکس نسخه شماره ۱۱۳۶ کتابخانه ملّی پاریس(اکنون شماره۲۴۶۱) و ترجمه روسی و یادداشت‌ها، ضمن مجموعه «رسائل عمر خیّام» به کوشایی روزنفلد و یوسشکویچ منتشر شد. سرانجام در ۱۹۸۱م. متن عربی جبر و مقابله بر اساس هفت نسخه خطّی موجود در دنیا، همراه رساله دیگری از خیّامی و ترجمه گونه‌ای به زبان فرانسوی به اهتمام رشدی راشد و احمد جبّار از سوی دانشگاه حلب سوریّه انتشار یافت.

ب) رساله فی قسمه ربع دایره:

خیّامی، این رساله را پیش از رساله جبر و مقابله خود نوشته است و موضوع آن تحلیل یک مسئله هندسی به معادله درجه سوم و حلّ آن به وسیله قطع‌های مخروطی است. در اَمرداد۱۳۱۰ش. استاد عبّاس اقبال آشتیانی، ضمن مقاله‌ای با عنوان «راجع به احوال حکیم عمر خیّام نیشابوری» در شماره ۸ دوره اوّل ماهنامه شرق نوشت: «غیر از تألیفاتی که از خیّام در دست است و یا مورّخینی از او نقل کرده‌اند؛ نگارنده رساله‌ای از او دارم به عربی در پنج ورق به خطّ نسخ ریز، در حلّ یک مسئله جبری به وسیله قطوع مخروطی، در جواب کسی که آن را از حکیم سؤال کرده و عنوان آن این است: «هذه رساله لآبی الفتح عمر بن ابراهیم خیّامی».

دکتر مصاحب این رساله را با اجازه ایشان برای خود استنساخ کرد. پس از درگذشت استاد اقبال، مجموعه‌ای که رساله یادشده ضمن آن بود؛ به کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران انتقال یافت. به سال ۱۳۳۹ش. دکتر مصاحب این رساله را با عنوان «رساله در تحلیل یک مسئله» همراه با ترجمه فارسی آن، در ضمن کتاب «حکیم عمر خیّام به عنوان عالِم جبر» در تهران منتشر کرد و عکس نسخه خطّی را که در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نگهداری می‌شود؛ به پیوست آورد.

در ۱۹۶۱م. ترجمه انگلیسی این رساله با عنوان «A Paper of Omar Khayyam » به اهتمام علی‌رضا امیر معزّ در صفحه های ۳۲۷-۳۲۳ شماره ۴ دوره ۲۶ مجلّه «Scripa Mathematica» منتشر شد. در ۱۹۸۱م. رشدی راشد و احمد جبّار، همین رساله را در ضمن مجموعه «رسائل الخیّام الجبریّه» از روی نشری که پیشتر دکتر مصاحب کرده بود؛ به همراه ترجمه فرانسوی، از سوی دانشگاه حَلَب سوریّه به عنوان سومین نشر از سلسله «مصادرات و دراسات فی التّاریخ الرّیاضیات العربیه» انتشار دادند. خیّامی در این رساله وعده می‌دهد که اگر فراغتی یابد؛ کتابی در حلّ و بیان انواع معادلات جبری بنویسد. بدین ترتیب چنان می‌نماید که تدوین «رساله جبر و مقابله» در انجام قولی است که در این رساله داده شده است.

پ) رساله فی شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقلیدس

این کتاب، دومین کتاب ریاضی خیّامی است که در تاریخ ریاضیّات اهمیّت ویژه‌ای دارد. این رساله، درباره اصل موضوع معروف اقلیدس مربوط به خطوط متوازی و مباحث نسبت و تناسب است. این کتاب را خیّامی در سال ۴۷۰ق. در اصفهان نوشته است. (قربانی، ۱۳۷۵: ۳۲۶) یک نسخه خطّی از این رساله در کتابخانه ملّی پاریس به شماره ۴/۴۹۴۶ و نسخه دیگر در لندن به شماره ۸/۱۹۹ موجود است. متن عربی این رساله در ۱۳۱۴ش. با یک مقدّمه به زبان فارسی در ۱۹ صفحه و یک مقدّمه عربی در ۵ صفحه به کوشایی دکتر تقی ارانی در تهران چاپ شده است. به سال ۱۳۴۶ش. یک بار دیگر همین رساله با متن عربی و ترجمه فارسی با عنوان «خیّامی نامه» به اهتمام استاد جلال الدّین همایی انتشار یافت. از نظر اهمیّتی که این رساله در تاریخ ریاضی دارد؛ در بیشتر کتاب‌ها و مجلّات ریاضی کمابیش درباره محتویات آن بحث شده است.

ت) مشکلات الحساب

در فهرست ابتدای نسخه دست‌نوشت شماره۹۶۷ قدیم و شماره ۱۹۹جدید کتابخانه شهر لایدن هلند نام این کتاب آمده است؛ امّا متأسّفانه «مشکلات الحساب» در ضمن این مجموعه نیست و تاکنون نشانه‌ای هم از وجود این کتاب به دست نیامده است.

ث) رساله در صحّت طُرُق هندی برای استخراج جذر و کعب

نام این رساله در فهرست نسخ فارسی و عربی کتابخانه مشرق بنکیپور(کلکته۱۹۰۸م.) به نام حکیم خیّامی آمده است ولی تاکنون نسخه‌ای از آن یافت نشده است. (حسینی، ۳۴:۱۳۸۱)

واپسین درایت:

آخرین کوشش معتبر در شناخت آثار ریاضی حکیم عمر خیّامی نیشابوری به‌عنوان یک ریاضیدان ممتاز، در مغرب زمین کتابی است با نام «خیّامِ ریاضیدان». این کتاب در پروژه «بیت الحکمه» با پشتیبانی سازمان جهانی یونسکو به کوشایی دو پژوهشگر برجسته، آقایان رشدی راشد(تاریخ‌نگار ریاضی) و بیژن وهاب‌زاده(ریاضیدان) به زبان فرانسوی پژوهش و نگارش شده است. کتابی است در شمار ۴۲۸ صفحه در قطع وزیری که در ۱۹۹۹م. /۱۳۷۸ش. در پاریس به چاپ رسیده است. کتاب دارای دو بخش است. پژوهشگران در بخش نخست کتاب، در آغاز به حکیم خیّامی به‌عنوان ریاضیدانی فیلسوف پرداخته و سپس «رساله جبر و مقابله» ایشان را بازشناسی کرده‌اند. تاریخواره دانش جبر نزد مسلمانان به همراه تصحیح و ترجمه «رساله جبر و مقابله» و «رساله فی قسمه ربع دایره: رساله در تحلیل یک مسئله» در ادامه آمده است. بخش نخست، از صفحه ۳ شروع و به صفحه ۲۶۷ پایان گرفته است.

بخش دوم کتاب، در موضوع هندسه و خطوط متوازی است. تاریخواره دقیق و عمیقی از مسئله «تشکیک» در اصل پنجم اقلیدس از نگاه تیزبین حکیم خیّامی نیشابوری روایت شده است و سرانجام تصحیح و ترجمه «شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقلیدس» آمده است. در تاریخ علم ریاضیّات، سرآغاز هندسه غیراقلیدسی، از اینجا گفته شده است. بخش دوم، از صفحه ۲۶۹ آغاز و به صفحه ۳۹۰ پایان گرفته است. بخش پیوست دربردارنده کوته نوشت های ریاضی و نمایه اعلام از صفحه ۳۹۱ تا ۴۲۸ کتاب است. ترجمه این کتاب از متن فرانسوی از سوی این معلّم پژوهشگر به پایان رسیده امّا هنوز انتشار نیافته است.

همین کتاب در سال ۲۰۰۰م. / ۱۳۷۹ش. به زبان انگلیسی در شهر نیویورک ایالات متّحده آمریکا در شمار ۲۶۸ صفحه در قطع وزیری به چاپ رسیده است.

آخرین کوشش در بازشناخت آثار ریاضی حکیم عمر خیّامی نیشابوری به عنوان یک ریاضیدان ممتاز، در ایران کتابی است با نام «دو رساله خیّامی» . این کتاب از سوی مؤسّسه فرهنگی اهل قلم در پاییز ۱۳۸۱ش. انتشار یافته است. بازنویسی «الرّساله فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله» و نیز «شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقلیدس» با زبان امروزین و نمادهای ریاضی را این معلّم پژوهشگر به انجام رسانده است.

این کتاب، پنجاهمین جلد از مجموعه «کارنامه دانشوران ایران و اسلام» به شمار می‌رود که در پاییز ۱۳۸۱ش. چاپ نخست و در تابستان ۱۳۸۴ش. چاپ سوم آن در هزاران جلد به انجام رسیده است.

سرانجام اینکه در بهار ۱۳۷۹؛ زمستان ۱۳۸۰ و تابستان ۱۳۸۴ش. فصلنامه علمی، پژوهشی «فرهنگ» وابسته به پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی سه ویژه‌نامه در موضوع خیّام‌شناسی به اهتمام مهدی گلشنی ساماندهی و منتشر کرد. این اهتمام والا، سطح تحقیقات خیّام پژوهی را ارتقا داد و اعتلا بخشید. موضوع های این ویژه نامه‌ها بسیار گوناگون است و برخی یافته‌های علمی و ادبی و فلسفی روز را نمایان کرد. از جنبه کمیّت گرایی نیز ویژه‌نامه شماره یک با ۳۵۱ صفحه(۲۲۰ فارسی و ۱۳۱ انگلیسی و فرانسوی)؛ ویژه‌نامه شماره ۲ با ۶۱۰ صفحه(۳۲۵ فارسی و ۲۸۵ انگلیسی و فرانسوی) و ویژه‌نامه شماره ۳ با ۷۱۵ صفحه(۳۴۷ فارسی و ۳۶۸ انگلیسی و فرانسوی) بالندگی خوبی داشته است.

حلاوت یک حکایت

در گاه‌شماری ایرانی، اردیبهشت بهترین و زیباترین ماه فصل بهار است. اردیبهشت، بهشت تاریخ ریاضیّات ایران نیز هست. ما ایرانیان، تنها و تنها مردم و ملّتی هستیم که در درازنای هزارساله زمان و در بازه ۱۵ روزه، دو بزرگداشت عظیم برای دو دانشمند نامدار ریاضیّات می‌گیریم. نخست در ۱۳ اردیبهشت به انگیزه نکوداشت زادروز خجسته بانوی ریاضیدان ممتاز، دکتر مریم میرزاخانی، روز «زنان ریاضیدان و زنان در ریاضی» و دیگری روز ۲۸ اردیبهشت روز بزرگداشت حکیم عمر خیّامی نیشابوری است.

دراین روزهای یورش وحشیانه دشمن به خاک پاک ایران زمین، بزرگداشت این دو فرهیخته فرزانه در سطح بین المللی، از جهت اقتدار ملّی، صلابت علمی، هم‌بستگی اجتماعی و حلاوت فرهنگی ایران عزیز و ایرانیان ارجمند بسیار تا بسیارمهم است. به راستی کدام ملّت دیگر را به این اراده پولادین و تاب‌آوری عظیم فرهنگی و اجتماعی می شناسیم؟ اصالت تاریخی و فرهنگی ما نزد جهانیان بی‌همانند است.

منابع:

• رضازاده ملک، رحیم. عمر خیّام: قافله سالار دانش. چ۱. تهران: صدای معاصر و علم و هنر، ۱۳۷۷ش.
• حسینی، سیّد حجّت الحق. ۱۰۰۱ اختراع: میراث مسلمانان در جهان ما. چ۱. تهران: انتشارات طلایی، زمستان ۱۳۹۰ش.
• حسینی، سیّد حجّت الحق. دو رساله خیّامی. چ۳. تهران: مؤسّسه فرهنگی اهل قلم، تابستان ۱۳۸۴ش.
• قربانی، ابوالقاسم. زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی از سده سوم تا سدهیازدهم هجری. چ۲. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۵ش.
• مصاحب، غلامحسین. حکیم عمر خیّام به عنوان عالم جبر. چ۲. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی با همکاری کمیسیون ملّی یونسکو در ایران، ۱۳۷۹ش. (ویراست دوم)